Een (bijna) vergeten geschiedenis…

Rijdend over de Belgische N38 van Ieper naar Poperinge, ter hoogte van het industrieterrein Sappeleen, valt aan de linkerkant van de weg een klein bordje op: ‘China Labour Memorial’. Een onooglijke plaats voor een monument en toch ligt hier, net voorbij het tankstation, tussen de windmolens, een belangrijke verwijzing naar een bijna vergeten hoofdstuk uit de Eerste Wereldoorlog. Met recht kan hier gesproken worden over wereldgeschiedenis, want sinds 2017 staat hier een monument dat verwijst naar de bijdrage van de Chinezen aan de oorlog aan het westelijk front.

De Volksrepubliek China was in 1912 nog maar net opgericht toen twee jaar later de Grote Oorlog uitbrak. De Chinese overheid koos tijdens de oorlog de kant van de geallieerden. Ze hadden meerdere belangen om arbeiders naar het westelijke front te sturen. Enerzijds konden ze zo de Europese mogendheden overtuigen dat het een betrouwbare partner te zijn, anderzijds wilden de Chinese autoriteiten voor zichzelf een plaats bemachtigen bij de na-oorlogse vredesonderhandelingen.

Al in juni 1915 had de Chinese overheid de geallieerden aangeboden om Chinese arbeiders te leveren, die in Europa konden worden ingezet. Hoewel de Britse overheid hier in eerste instantie niet veel voor voelde, ging ze alsnog overstag na de zware verliezen in de Slag bij de Somme in 1916. De Fransen waren inmiddels ook al begonnen met het rekruteren van Chinese arbeiders.

De arbeiders voor het Chinese Labour Corps (CLC) werden voornamelijk gerekruteerd in Weihaiwei en later in Qingdao, op het noordelijke schiereiland Shandong. Hoewel de Britse arbeidsvoorwaarden naar Westerse voorwaarden onder de maat waren, waren ze, voor de veelal arme Chinese boeren, aantrekkelijk genoeg om zich met duizenden tegelijk om zich te laten rekruteren om te worden ingezet in een gebied, waarvan de meesten amper wisten dat het bestond. Velen konden niet lezen of schrijven. Laat staan dat ze een idee hadden van het oorlogsgeweld waarin ze terechtkwamen.

Het schoonmaken van een tank door Chinese arbeiders. Bron: https://historianet.nl/oorlog/eerste-wereldoorlog/woi-chinezen-werden-uitgebuit-aan-het-front

Bovenop het loon ontvingen de arbeiders voedsel, kleding, onderdak en medische verzorging. Hun contract stelde duidelijk dat de Chinese arbeiders niet als strijders werden beschouwd. Ze mochten dus niet als soldaten worden ingezet. Meestal werden de arbeiders gebruikt voor constructie- en afbraakwerk, wegenaanleg, het graven van de loopgraven en ontruimen van de slagvelden.

Ongeveer 140.000 maakten de oversteek naar Europa. Al voordat ze op de boot stapten werden ze niet alleen ontdaan van hun kenmerkende Chinese vlecht, maar ook van hun identiteit. Hun Chinese naam was te ingewikkeld voor de Britten. In plaats daarvan kregen ze een nummer. De taal was uiteraard een groot probleem, maar communicatie met Britse soldaten was überhaupt niet toegestaan.

De Chinezen leefden met elkaar in kampen en vormden zo dus een afzonderlijke gemeenschap. Hun vrije tijd brachten de arbeiders in hun eigen kampen door met spelen van muziek, het zingen van liederen en het houden van honden, kippen en katten. De voornaamste vrijetijdsbestedingen was echter het theedrinken en gokken.

Chinese arbeiders in het kamp bij Poperinge. Bron: https://weekend.knack.be/lifestyle/reizen/dagje-uit/in-beeld-chinezen-in-poperinge-tijdens-de-eerste-wereldoorlog/diaporama-normal-870691.html?cookie_check=1616062875

Hun angst voor de oorlog bleek terecht. In het Chinese kamp bij Poperinge kwamen bij Duitse bombardementen meer dan 50 arbeiders om het leven. In de nacht van 15 november 1917 vielen zelfs 13 slachtoffers tegelijk. Door een brandende sigaret waren ze goed zichtbaar en dus een gemakkelijk doelwit voor de Duitse vliegtuigen.

Ook na de Wapenstilstand in 1918 werkten de Chinese arbeiders door. Tot begin 1920 werden ze ingezet bij het opruimen van de slagvelden, het bergen van gesneuvelde soldaten en het aanleggen van de oorlogsbegraafplaatsen in België en Frankrijk. Alsof dit al niet zwaar genoeg was, brak in die periode in West-Europa de Spaanse Griep uit. Veel van de arbeiders overleden hieraan. Overigens werden de achtergebleven Chinese arbeiders, met hun eigen gemeenschap en gewoontes, soms met de nek aangekeken door de terugkerende inwoners van de verwoeste Belgische dorpen.

Chinese arbeiders aan het Belgische westfront. Bron: https://martinusevers.org/2017/11/15/chinese-arbeiders-sneuvelen-in-reningelst/

Het heeft uiteindelijk honderd jaar geduurd voordat ook de Chinese arbeiders een eigen monument kregen voor hun rol in de Grote Oorlog. Maar waarom dan uitgerekend op deze afgelegen plek, op dit industrieterrein? De twee monumenten liggen op de plaats van de voormalige Chinese begraafplaats, op een kleine 500 meter van het voormalige Chinese kamp.

Het beeld van de drie Chinese arbeiders is vervaardigd door de Chinese kunstenaar Yan Shufen. Enkele meters verderop is een ‘shelter’ te zien, gemaakt door Stefan Schöning. Binnenin staat een bronzen beeldje van een Chinese arbeider. Het visualiseert de werkzaamheden van de arbeiders aan de ondergrondse schuilplaatsen en tunnels. Bijzonder is de bronzen plaquette aan de binnenzijde van de shelter. Hierop staan de nummers én namen van de dertien omgekomen arbeiders op 15 november 1917. Een mooi eerbetoon aan een bijna vergeten groep deelnemers aan de Eerste Wereldoorlog.

Foto’s Chinese Labour Memorial en Lijssenthoek Military Cemetery. S. Wegereef, 2020

Ook op de begraafplaatsen in de regio rondom Ieper zijn her en der graven van Chinese arbeiders te vinden. Vaak liggen ze begraven tussen de gesneuvelde militairen van het Britse Gemenebest. De grootste concentratie Chinese graven is te vinden op Lijssenthoek Military Cemetery, even buiten Poperinge. Hier liggen 35 arbeiders begraven. Op hun grafstenen geen namen. Hier dragen de Chinese arbeiders nog steeds de nummers die zij ruim honderd jaar geleden van de Britten kregen.

Graf van Chinese arbeider op begraafplaats Lijssenthoek Military Cemetery. Foto S. Wegereef, 2020

Meer lezen:

http://www.wo1.be/nl/geschiedenis/gastbijdragen/militaire-en-burgerlijke-geschiedenis/sjouwers-voor-de-oorlog-chinese-arbeiders-in-de-eerste-wereldoorlog

http://www.wo1.be/nl/geschiedenis/gastbijdragen/militaire-en-burgerlijke-geschiedenis/het-chinese-labour-corps

https://historianet.nl/oorlog/eerste-wereldoorlog/woi-chinezen-werden-uitgebuit-aan-het-front

https://weekend.knack.be/lifestyle/reizen/dagje-uit/in-beeld-chinezen-in-poperinge-tijdens-de-eerste-wereldoorlog/diaporama-normal-870691.html?cookie_check=1616062875

Deze blog maakt deel uit van een serie verhalen over personen, bekend en minder bekend, die een rol hebben gespeeld in de Grote Oorlog 1914-1918 in de Belgische Westhoek.